В Гродно прошла конференция, посвященная истории города в ХV—XX веках

В Гродно прошла конференция, посвященная истории города в ХV—XX веках

Праект ратаваньня “Новага Сьвету” ад гарадзенскіх гісторыкаў

8 лістапада група гарадзенскіх гісторыкаў і краязнаўцаў ладзіць круглы стол, на якім будуць падсумаваны вынікі кампаніі па абароне “Новага Сьвету”.
Ініцыятарамі правядзеньня круглага стала выступілі гарадзенскія гісторыкі, краязнаўцы і Таварыства Беларускай Школы.

Круглы стол парадуе ўдзельнікаў некалькімі прэзентацыямі.

Як паведаміў “Твайму стылю” адзін з арганізатараў, гісторык Андрэй Вашкевіч, галоўным момантам мерапрыемства, якое ладзіцца ў межах сьвяткаваньня Дзён сьвятога Губэрта, будзе прэзэнтацыя праекта рэновацыі і аднаўленьня Новага Сьвету.
Падрыхтаваны гарадзенскімі гісторыкамі праект будзе перададзены ў Міністэрства культуры.

Акрамя таго, адбудзецца прэзентацыя дыска, створанага па выніках фотапленэра “Адкрый “Новы Сьвет” (2008), і выстава малюнкаў удзельнікаў дзіцячага мастацкага пленэра “Намалюй Новы Сьвет”, які адбыўся 12 верасьня.

Круглы стол распачнецца ў 11 гадзін у памяшканьні Таварыства Беларускай Школы па адрасе: вул.Будзёнага 48а-44.

Гродзенскі Новы свет

У апошні час захаванне аўтэнтычнага аблічча гістарычных гарадоў становіцца важнай праблемай у нашай краіне. У Еўропе даўно ахоўваюць не толькі будынкі да 1850 г. (як гэта агульнапрынята), але імкунуцца захаваць архітэктуру ХХ ст., у тым ліку будынкі савецкай эпохі.
У Гродна захаваліся помнікі розных часоў, у тым ліку і ХХ ст. Пачатак ХХ ст. і далейшыя 20-30-я гады стварылі цэлы гарадскі раён – Новы свет, па сутнасці акружылі старажытную частку Гродна дадатковымі жылымі кварталамі. Галоўным чынам будаўніцтва было сканцэнтравана у паўночнай частцы горада за рэчкай Гараднічанкай.

Назва раёна Новы свет прыйшла да нас яшчэ з ХІХ ст. Нараджэннем Новага свету можна лічыць 24 чэрвеня 1875 года, калі прадмесце “Новы свет” было ўключана ў рысу горада Гродна.¹

У гродзенскім Доме-музеі Максіма Багдановіча ў экскпазіцыі вы можаце ўбачыць канверт з наступным адрасам: “гор. Гродна, Новы свет, дом Агульнікава”. Гэты канверт быў дасланы з Галоўнага дэпо музычных інструментаў у Пецярбурзе. Яго атрымала маці паэта - Марыя Афанасьеўна Багдановіч. Яна займалася музыкай і ў гэтым канверце атрымала ноты для ігры на фартэпіана.

Яшчэ адно сведчанне ХІХ ст. пра Новы свет можна знайсці ва ўспамінах Адама Ягоравіча Багдановіча², дзе ён паведамляе аб месцы жыхарства сваёй сям’і пасля пераезду ў Гродна ў 1892 г.: “Жили мы на окраине города, на Новом свете по Садовой, занимали квартиру в последнем доме слева. Дома в то время шли после имения Станиславова”³. Такім чынам, спачатку Новы свет – з’яўляўся былой прывакзальнай часткай горада Гродна, у якую ўваходзіла і Садовая вуліца, цяпер вуліца Ажэшкі.⁴

Вядома, што назва Новы свет шырока распаўсюжана ў Польшчы. Самы вядомы гэта Новы свет у Варшаве, але ёсць такая назва і ў Беластоку, Катавіцах і іншых польскіх гарадах. Лагічна, што і да нас гэта назва прыйшла з суседняй краіны.

У 20-30-х гады ХХ ст. г. Гродна знаходзіўся ў складзе Польшчы. У гэты час актыўна забудоўваецца раён, які і сёння мы называем Новым светам і лакалізуем яго ў квартале вуліц Астроўскага (былая Панятоўскага), Горкага (Грандзіцкая), Дзяржынскага (Нарутовіча), Міцкевіча, 17 верасня (11 ліпеня). На карце Гродна 1928 г., выдадзенай у выдавецтве кнігарні Іберскага, можам убачыць назву Залатая горка, пазначаную ў раёне пералічаных вуліц. Назву звязваюць з Новым светам, у сувязі з будаўніцтвам дамоў заможніх асоб. Але ў гэты час забудоўваліся і іншыя часткі горада, якія таксама па сваёй архітэктуры можна аднесці да Новага свету, які цягнецца далей у бок вуліц Лермантава, Цагляная, Чкалава, Цяміраз’ева, раён вуліцы Суворава.

Аб пачатковай забудове вуліцаў Грандзіцкай і Міцкевіча мы можам даведацца з архіўных дакументаў Дзяржаўнага архіву Гродзенскай вобласці.⁵ Так на 1923 год на вуліцах былі ўздведзены ў асноўным драўляныя будынкі 1890-х, таксама былі мураваныя, узведзеныя ў першым дзесяцігоддзі ХХ ст.

Новы свет асаблівы выгляд набывае ў 20-30-я гады. Гэты раён мае важнае значэнне для Гродна ў сувязі з яго архітэктурай. Менавіта ў 20-30-я гады ў Гродна будуюцца жылыя дамы ў стылі канструктывізма, які імкнецца да максімальнай выразнасці і эканамічнасці форм, да агалення іх тэхнічнай асновы⁶. Але адной з галоўных яго рыс – гэта стварэнне зручнага і камфортнага жылля. У Беларусі захавалася не шмат архітэктурных аб’ектаў, пабудаваных у гэтым стылі. Асабліва няшмат жылых дамоў. І на сёння Новы свет з’яўляецца раёнам, дзе захаваліся помнікі канструктывізму не толькі мураванага, але і драўлянага. Напрыклад, будынак па вул. Астроўскага 15 – аддзяленне эндакрыналогіі, ці жылы дом па вул. Рэйманта, Р.Люксембург. Яны сапраўды з’яўляюцца ўжо помнікамі, але пакуль не прызнанымі. Тут хочыцца ўзгадаць досвед іншых беларускіх гарадоў, напрыклад, Заслаўя. Так драўляныя дамы, узведзеныя ў Заслаўі, нягледзячы на адсутнасць асаблівых архітэктурных элементаў, з’яўляюцца помнікамі архітэктуры пач. ХХ ст. ці, напрыклад, 1927 года. Мы бачым прыклад аховы драўлянага дойліцтва ХХ ст., якім варта скарыстацца гродзенцам.

Вялікую цікавасць уяўляюць помнікі мураванага будаўніцтва тых часоў. Гэта акуратныя домы, акружаны зелянінай, якія ствараюць добрае ўражанне, нягледзячы на прастату свайго аб’ёма. Асабліва добры іх эканомны і функцыянальна прадуманы план. У гэтых домах, сціпласць канструктывіскіх формаў не падаецца аскетычнай.Стыль канструктывізм мы можам убачыць на вуліцах Цаглянай, на рагу вуліц Славацкага і 17 верасня, Бялінскага і сапраўднай стратай Новага свету з’яўляецца дом, які ўжо не існуе- па адрасу Горкага 29.

Дамы ўзводзіліся не толькі ў стылі канструктывізм, яны таксама утрымліваюць неабарочныя тэндэнцыі, напрыклад, жылы будынак па рагу вуліц 17 верасня і Славацкага, ці неакласічныя тэндэнцыі, будынак на вул. Рэйманта. Трэба адзначыць, што захаваліся не толькі будынкі, але і дэкаратыўныя элементы тых часоў – упрыгожванні вокнаў, дзверы, ручкі, дэкор фасадаў.

Аблічча горада вызначаюць не толькі архітэктура, але і тыя людзі, што жылі на Новым свеце. Гэта інжынер Высоцкі, дзеяч Сымон Якавюк, а таксама шматлікія дактары, уладальнікі крамаў. Усе гэтыя асобы заслугоўваюць даследавання іх жыццёвых дарог, бо яны былі часткай і гісторыі Новага свету. Таму вельмі важным для вывучэння Новага свету - з’яўляецца збор успамінаў яшчэ жывых людзей, што могуць апісаць раён і горад тых часоў. Вельмі яркімі і змястоўнымі з’яўляюцца ўспаміны Здзіслава Цыпельта, які нарадзіўся і жыў у Гродна. З.Цыпельт - генерал брыгады, лётчык-выпрабавальнік. Змагаўся на польскім баку ў Гродна ў 1939 г., малодшы лейтэнант у Арміі Краёвай. Грамадзкі дзеяч, які адданы справе дапамогі палякам на Усходзе. Былы старшыня арганізацыі імя Элізы Ажэшкі (сёння Саюз Гарадзенцаў) у Варшаве. Ініцыятар і галоўны арганізатар першага з’езду Гарадзенцаў у Гродна (25-29 траўня 1994 г.). Рысывальшчык, ілюстратар шматлікіх кніг для дзяцей і дарослых.⁷ У яго ўспамінах пра Новы свет можна знайсці дакладныя апісанні дроўнага рынка, вуліц Грандзіцкай, Міцкевіча, 11 лістапада. Па сутнасці яго ўспаміны дазваляюць аднавіць жыццё Новага свету – “месцы, якія ўзгадваю праз шмат гадоў. Іх вобраз вельмі добра захаваўся ў маёй памяці, што нават сучасныя вобразы не перакрэслілі яго. Увесь час бачу даўнюю вул. Грандзіцкую і прылягаючы да яе рынак”⁸. Цікава, што напісанне успамінаў пра Гродна мае дату 22 красавіка 1994 года. На наступны дзень Здзіслаў Цыпельт памёр.

Такім чынам, Новы свет – гэта адметны гістарычны і архітэктурны раён гораду, які патрабуе аховы і даследавання. Таму я заклікаю вас паважаныя даследчыкі нашай багатай мінуўшчыны звярнуць увагу на гісторыю раёну, на асаблівасці яго станаўлення і развіцця. Варта захаваць гэты раён, які і па сёняшні дзень з’яўляецца часткай асаблівага архітэктурнага аблічча Гродна, таму трэба прымаць меры па яго ахове і надаць будынкам Новага свету статус помніка архітэктуры. І важным крокам да гэтага з’яўляецца папулярызацыя Новага света сярод грамадзкасці.

Таццяна Казак

Важность "Нового Света" для Гродно.

«Новый Свет» - белорусский Скансен. Его «фундаментом» должна стать основная застройка сегодняшних улиц Мицкевича, Островского, Ватутина, Реймонта и часть улиц 17 Сентября и Горького. Это, наверное, одно из немногих мест в Беларуси, где еще нетронутым остается городской пейзаж начала прошлого века

Все началось с того, что в 1810 году на острове Юргорден один шведский купец построил летний павильон с великолепным видом на Стокгольм. Со временем здесь прямо под открытым небом были собраны дома и постройки с различных концов Швеции и даже целые комплексы – кузница, мастерская стеклодува, пекарня. На сегодняшний день в Скансене – такое название получило это место – собрано более сотни домов и усадеб, в которых сохранена оригинальная обстановка и внутреннее убранство. Рядом в огромных вольерах живут представители традиционной скандинавской фауны, а по дорожкам разгуливают павлины. Здесь работает биологический музей, ежегодно проходит десяток различных праздников и торжеств. Одним словом, Скансен давно уже стал символом не только шведской народной культуры, но и эталоном рачительного отношения к своему прошлому…

В такой белорусский Скансен вполне мог бы превратиться и так называемый «Новый свет» – один из кварталов старого Гродно. Его «фундаментом» должна стать основная застройка сегодняшних улиц Мицкевича, Островского, Ватутина, Реймонта и часть улиц 17 Сентября и Горького. Это, наверное, одно из немногих мест в Беларуси, где еще нетронутым остается городской пейзаж начала прошлого века, а значит есть возможность создать уникальный культурно-представительный центр, по праву закрепив за нашим городом славу музея под открытым небом…

Первые постройки появляются тут уже во времена А.Тизенгауза в конце XVIII века. Однако по-настоящему история «Нового света» берет начало 24 июня 1875 года, когда территория на севере Гродно вдоль бывшего «Станиславовского ключа» была присоединена к городу. Позже район все время расширялся за счет владений Друцких-Любецких, приобретая оригинальные, неповторимые черты единого исторического ансамбля, совмещяя в себе различные архитектурные направления и стили.

Главная наша идея состоит в том, чтобы не сносить уникальный исторический квартал, а придать ему совершенно новое функциональное предназначение. В первую очередь следовало бы позаботиться о сохранении общей планировки «Нового света» и тех зданий, которые представляют безусловную историко-архитектурную ценность. Это практически все постройки вдоль улицы Горького между улицами 17 Сентября и Мицкевича, значительная часть строений по Мицкевича, Реймонта и Белинского, некоторые из домов по 17 Сентября и Островского.

Например, следует сохранить, проведя предварительные реставрационные работы, такие здания, как: комплекс бывшей окружной лечебницы (Горького, 1), магазин Яблонского (Горького, 5), дом историка Д.Милютина (Горького, 21), аптеку Юдейки (Горького, 23), магазин колониальных товаров Канеля (17 Сентября, 1), бывшую пекарню Гарстки (17 Сентября, 8), дом В.Федорука (17 Сентября, 13), дом Ярошевича (17 Сентября, 17), бышие дома врача Беклемишева (Островского, 15) и инженера Высоцкого (Островского, 11). В обновленном виде они превратились бы в офисы, бизнес-центры, кафе и галереи.

В особняке по адресу 17 Сентября, 12, так называемом «Татарском доме», мог бы разместиться музей урбанистики, рассказывающий об истории развития городской культуры начала ХХ столетия, а долина ручья Юридики в районе улиц 17 Сентября и Мицкевича превратилась бы в уютный амфитеатр или ультрасовременный акванариум. Здесь, к примеру, можно найти и место для ресторана старолитовской кухни, стилизованного под ветряную мельницу конца XVIII столетия на Золотой горке – части «Нового света» на перекрестке Горького и Островского, которая уже пошла под снос. Выложенная «брукованкой» мостовая, стилизированные чугунные, а не бутафорские, как на Советской улице, фонари плюс работа профессиональных ландшафтных дизайнеров только подчеркнули бы единую композицию этого уголка города.

Более того, за счет уплотнения свободного пространства между исторической застройкой и при условии проведения предварительной грамотной рекламной кампании сюда вполне можно привлечь иностранных инвесторов. Правда, при этом должно быть соблюдено главное – сохранить преемственность стиля, что означает отказ от строительства зданий, которые своей архитектурой разрушали бы общую гармонию.

Не стоит забывать и о том, что проект должен обязательно учитывать интересы жителей «Нового света».

Андрей Вашкевич
Андрей Чернякевич